Temel fatura ile ticari fatura arasındaki fark, faturanın içeriğinde değil işleyişindedir. Temel faturada belge alıcıya gider ve süreç orada biter; itiraz sistem dışından yapılır. Ticari faturada alıcı, e-Fatura sistemi içinden kabul ya da ret yanıtı gönderebilir. Ret yanıtı, faturanın alıcıya iletildiği tarihten itibaren 8 gün içinde verilirse faturayı iptal eder.
Bu seçim faturanın “Senaryo” alanında yazar ve belgenin bir parçasıdır; gönderilmiş faturada değiştirilemez, değişmesi gerekiyorsa belge iptal edilip yeniden düzenlenir. Yanlış senaryo, hatalı bir faturayı düzeltmek istediğinizde hangi yolu kullanacağınızı da belirler. Aşağıda iki senaryoyu GİB’in yayımladığı kılavuzlara göre karşılaştırıyor, iade faturası ve e-Arşiv tarafındaki farkları da anlatıyoruz.
e-Fatura senaryosu nedir, faturada nerede yazar?
Her e-Fatura, UBL-TR biçimindeki XML belgesinde “ProfileID” adlı bir alan taşır. GİB’in UBL-TR Fatura kılavuzu bu alanı “Senaryo” olarak adlandırır ve zorunlu tutar. PDF görünümünde de genellikle sağ üstteki bilgi kutusunda, fatura numarası ve tarihin yanında “Senaryo: TEMELFATURA” ya da “Senaryo: TICARIFATURA” şeklinde görünür.
GİB’in UBL-TR Kod Listeleri’nde (Temmuz 2026, sürüm 1.43) bu alanın alabileceği değerler sayılır. Satıcıların en sık karşılaştıkları şunlardır:
Listede enerji, ilaç ve tıbbi cihaz, yatırım teşvik gibi sektöre özgü başka senaryolar da var. Bunlar o sektörlerdeki özel kurallara bağlıdır; e-ticaret satıcısının günlük işinde karar çoğunlukla temel ile ticari arasındadır.
- TEMELFATURA: Temel fatura süreci.
- TICARIFATURA: Ticari fatura süreci.
- EARSIVFATURA: e-Arşiv fatura süreci.
- IHRACAT: İhracat faturası süreci.
- KAMU: Kamu kurumlarına düzenlenen fatura süreci.
- YOLCUBERABERFATURA ve HKS gibi değerler: yolcu beraberi eşya ve hal kayıt sistemi gibi özel süreçler.
Temel fatura senaryosu nasıl işler?
GİB’in Temel Fatura Senaryosu kılavuzuna göre bu senaryo yalnız faturanın gönderilmesini kapsar. Satıcı faturayı düzenleyip gönderir, alıcı faturayı alır; faturanın alıcıya kayıtlı ve güvenli biçimde ulaşmasıyla işlem tamamlanmış sayılır. Senaryoda alıcının sistem içinden verebileceği bir yanıt yoktur.
Kılavuz, temel faturaya ilişkin itirazların “harici yollarla” yapıldığını söyler. Harici yol, Türk Ticaret Kanunu’nun 18. maddesinin üçüncü fıkrasında sayılan yöntemlerdir: noter, taahhütlü mektup, telgraf ya da güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta (KEP). Yani temel faturayı beğenmeyen alıcı, faturayı “reddet” düğmesiyle geri çeviremez.
Ticari fatura senaryosu nasıl işler?
Ticari Fatura Senaryosu kılavuzu, bu senaryoda düzenlenen faturanın temel senaryodaki faturadan farklı olmadığını, tek farkın uygulama yanıtının kullanılabilmesi olduğunu açıkça yazar. Uygulama yanıtı, alıcının faturayı e-Fatura sistemi içinden kabul ya da reddetmesini sağlayan ayrı bir elektronik belgedir.
Kılavuza göre ticari senaryoda faturalaşma tarafların açık rızasına bağlıdır; satıcı ve alıcı uygulama yanıtı kullanmak konusunda önceden anlaşır. Akış iki yönden birine gider:
- Kabul: Alıcı faturayı aldıktan sonra “KABUL” yanıtını satıcıya gönderir; satıcı bu yanıtı faturayla birlikte yasal saklama süresi boyunca saklar.
- Red: Alıcı eksik, yanlış ya da satış anlaşmasına uymayan faturaya, nedenini açıklama bölümüne yazarak “RED” yanıtı gönderir. Reddedilen fatura değiştirilmeden red yanıtıyla birlikte saklanır; yerine fatura gerekiyorsa tamamen yeni bir fatura düzenlenir.
- Satıcının itirazı: Reddedilen faturaya satıcı tarafından red yanıtı gönderilemez; satıcı reddi kabul etmiyorsa itirazını harici yollarla yapar.
Ticari faturada 8 gün ne anlama gelir?
GİB’in e-Fatura Uygulaması İptal, İhtar/İtiraz Bildirim Kılavuzu (sürüm 1.2, Ocak 2025), ticari senaryodaki faturalar için iptalin, faturanın alıcıya iletildiği tarihten itibaren 8 günlük süre içinde e-Fatura sistemi içinden “Ret Uygulama Yanıtı” ile yapıldığını belirtir. Yani ticari faturada iptalin yolu alıcının vereceği ret yanıtıdır ve süre faturanın alıcıya ulaştığı tarihten başlar.
Aynı kılavuz Türk Ticaret Kanunu’nun 21. maddesinin ikinci fıkrasını da hatırlatır: fatura alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde faturanın içeriğine itiraz etmemişse bu içeriği kabul etmiş sayılır. “Ticari fatura 8 gün içinde reddedilmezse kabul edilmiş sayılır” sözü buradan gelir; bu sonuç kanundaki içerik kabulü kuralıdır, ayrı bir “otomatik kabul” yanıtı üretilmez.
Kılavuz süreyi gün olarak verir, iş günü ya da resmî tatil ayrımına yer vermez. Son güne bırakmadan yanıt vermek en güvenlisidir; tereddüt ettiğiniz bir durumda güncel kuralı GİB kılavuzundan ya da mali müşavirinizden kontrol edin.
Temel faturada iptal ve itiraz nasıl yapılır?
Temel faturada ret yanıtı olmadığı için iptal, GİB’in e-Fatura İptal/İtiraz Portalı üzerinden yapılır. Kılavuza göre faturanın tarafları, faturanın alıcısına iletildiği tarihten itibaren 8 gün içinde mali mühür ya da elektronik imzalarıyla iptal talebi oluşturabilir ve kendilerine gelen talebi onaylayabilir; 8 günü aşan sürede sistem talep oluşturmaya ya da onaylamaya izin vermez.
Talebi alıcı da satıcı da başlatabilir, ama karşı tarafın onaylama zorunluluğu yoktur. Talep reddedilirse ya da 8 gün içinde onaylanmazsa fatura, GİB’in izlediği “sanal Ba/Bs” kayıtlarında yer almaya devam eder; yani iptal gerçekleşmemiş olur. Portal, ticari senaryodaki faturalar için ise yalnız itiraz bildirimi amacıyla kullanılabilir; ticari faturanın iptali ret yanıtıyla yapılır.
Temel, ticari ve e-Arşiv karşılaştırması
Aşağıdaki tablo üç belge türünü GİB kılavuzlarındaki kurallara göre yan yana koyar. e-Arşiv bu tabloda bir senaryo seçeneği olarak değil, karşılaştırma için yer alır.
| Temel fatura | Ticari fatura | e-Arşiv fatura | |
|---|---|---|---|
| Senaryo değeri | TEMELFATURA | TICARIFATURA | EARSIVFATURA |
| Kime kesilir | e-Fatura kayıtlı kullanıcısına | e-Fatura kayıtlı kullanıcısına, taraflar anlaşmışsa | e-Fatura kayıtlı kullanıcısı olmayan alıcıya |
| Alıcının sistem içi yanıtı | Yok | KABUL ya da RED uygulama yanıtı | Yok |
| İptal yolu | 8 gün içinde İptal/İtiraz Portalı’ndan talep, karşı taraf onayı | 8 gün içinde alıcının RED yanıtı | 8 gün içinde e-Arşiv iptali (ayrı kılavuz) |
| İtiraz | Harici yollarla (noter, taahhütlü mektup, telgraf, KEP) | Red yanıtı ya da harici yollar | Harici yollar; mükellef alıcı için portalda bildirim |
| İade tipli fatura | Düzenlenebilir | Düzenlenemez (güncel şematron) | Düzenlenebilir |
Ticari faturanın kabul ya da ret durumu nasıl görülür?
Uygulama yanıtı ayrı bir belge olduğu için faturanın kendisi değişmez; durum, yanıtla birlikte izlenir. GİB’in e-Fatura Portalı’nı kullanan mükellefler için portal kılavuzu, ticari senaryoyla gönderilen faturaların gelen kutusunda kabul ya da reddedilebileceğini ve faturanın görünümünde Senaryo alanının TICARIFATURA olarak göründüğünü anlatır. Özel entegratör kullanıyorsanız aynı işlem entegratörünüzün ekranından yapılır.
Elinizde yalnız faturanın XML dosyası varsa GİB’in ücretsiz e-Fatura Görüntüleyici programı işe yarar. Kılavuzuna göre programdaki “Sorgula” düğmesi, açılan belgenin GİB’den başarıyla geçip geçmediğini ve ticari faturaysa alıcı tarafından başarıyla ret yanıtı verilip verilmediğini sorgular; “Doğrula” düğmesi de imzanın geçerli olup olmadığını, yani belgede sonradan değişiklik yapılıp yapılmadığını gösterir.
e-Arşiv fatura bir senaryo seçimi mi?
Kod listesinde EARSIVFATURA da bir senaryo değeri olarak yer aldığı için e-Arşiv’in temel ve ticari gibi bir seçenek olduğu düşünülebilir. Öyle değildir. GİB’in e-Arşiv Teknik Kılavuzu, UBL-TR olarak hazırlanan e-Arşiv faturalarda bu alanın EARSIVFATURA yazılması gerektiğini söyler; yani değer belge türünden kendiliğinden gelir.
Belge türünü belirleyen alıcıdır. 509 Sıra No’lu VUK Genel Tebliği’ne göre e-Arşiv’e kayıtlı mükellef, e-Fatura kayıtlı kullanıcılarına e-Fatura, kayıtlı olmayan vergi mükelleflerine ve vergi mükellefi olmayanlara e-Arşiv fatura düzenlemek zorundadır. Temel ile ticari arasındaki seçim ise yalnız alıcı e-Fatura kayıtlı kullanıcısıysa gündeme gelir. e-Arşiv faturada uygulama yanıtı yoktur; iptal ve itiraz için GİB’in e-Arşiv uygulamalarına özel ayrı bir kılavuzu bulunur.
İade faturası hangi senaryoyla kesilir?
GİB’in güncel e-Fatura paketindeki şematron kuralları (belgeleri gönderilmeden önce denetleyen kural dosyası) bu soruyu net cevaplar: fatura tipi IADE iken senaryo yalnız TEMELFATURA, EARSIVFATURA, ILAC_TIBBICIHAZ, YATIRIMTESVIK, IDIS ya da KAMU olabilir. Yani iade tipli bir e-Fatura ticari senaryoyla gönderilemez; e-Ticaret satıcısı için pratikte e-Fatura iadesi temel senaryoyla kesilir.
Aynı kural dosyası uygulama yanıtının yalnız TICARIFATURA ya da IHRACAT senaryosundaki belgelere verilebileceğini de denetler. GİB’in 2016 tarihli Ticari Fatura Senaryosu kılavuzunda iade faturasıyla birlikte “IADE” uygulama yanıtı gönderilen bir akış anlatılır; bugün gönderilen belgeler şematron kurallarından geçmek zorunda olduğu için esas alınması gereken, güncel paketteki kuraldır.
Hangi senaryoyu seçmelisiniz?
Kılavuzlar iki senaryodan birini zorunlu tutmaz; seçim satıcı ile alıcının anlaşmasına ve muhasebe düzeninize bağlıdır. Ticari senaryonun avantajı, alıcının itirazının kayıt altında ve hızlı gelmesidir: hatalı fatura birkaç gün içinde reddedilir, yerine yenisi kesilir. Dezavantajı, satıcı olarak 8 gün boyunca faturanın reddedilebileceğini hesaba katmanızdır.
Temel senaryo daha sade görünür ama hatalı bir faturayı düzeltmek iki tarafın da portala mali mühür ya da e-imzayla girmesini gerektirir. Kurumsal alıcılarınız belirli bir senaryo istiyorsa bunu sözleşmede ya da sipariş aşamasında netleştirin. Hangi senaryonun işletmenize uygun olduğunu mali müşavirinizle birlikte belirlemeniz yerinde olur.
Alıcıysanız gelen ticari faturada ne yapmalısınız?
Tedarikçinizden ticari senaryoyla fatura geldiğinde süre sizin aleyhinize işler. Aşağıdaki sıra, hatalı faturayı zamanında geri çevirmenizi sağlar.
- 1
Senaryoyu kontrol edin
Faturanın görünümünde ya da entegratör ekranınızda senaryonun TICARIFATURA olup olmadığına bakın. Temel faturada ret düğmesi yoktur.
- 2
Faturanın size iletildiği tarihi not edin
8 günlük süre bu tarihten başlar. Gelen kutunuzu düzenli kontrol etmezseniz süre siz farkına varmadan dolabilir.
- 3
Tutarı, kalemleri ve vergi bilgisini sipariş ya da irsaliyeyle karşılaştırın
Fiyat, miktar, KDV oranı ve unvan bilgisi doğruysa kabul yanıtı verebilir ya da süreyi bekleyebilirsiniz.
- 4
Hatalıysa gerekçesini yazarak reddedin
Red yanıtının açıklama bölümüne nedeni yazın. Satıcı doğru bilgiyle tamamen yeni bir fatura düzenler.
- 5
Mal size gelip kayıtlara alındıysa iade yolunu konuşun
Faturada bir hata yoksa ama malı geri gönderiyorsanız ret değil iade faturası gündeme gelir; ayrıntılar iade faturası yazımızda.
TicariHub’da senaryo ve iptal nasıl işler?
TicariHub’da e-Fatura ve e-Arşiv belgeleri sizin kendi entegratör hesabınızdan kesilir; TicariHub bir entegratör değildir. Alıcının VKN’si bağlı entegratörünüz üzerinden sorgulanır: alıcı e-Fatura mükellefiyse e-Fatura, değilse e-Arşiv kesilir. Kolaybi ve Turkcell e-Şirket bağlantılarında bu sorgu yoktur; belge türü kararını entegratör verir. Hangi senaryonun kullanılacağını entegratör panelinizde ve muhasebecinizle netleştirin.
Kesilmiş bir e-Fatura (ticari) hiçbir entegratörde uygulama içinden iptal edilmez; TicariHub bunun yerine 8 gün içinde alıcının RED yanıtı ya da GİB İptal/İtiraz Portalı yolunu gösterir. Size gelen ticari faturaların 8 günlük GİB yanıt süresi için bir uyarı da vardır; varsayılan olarak kapalıdır, isterseniz açarsınız.